بهرام بیضایی
بهرام بیضایی ایرانی ترین کارگردان ایرانی است. فیلمسازی که فرهنگ این
سرزمین را می شناسد و بدون توصل به عناصر ظاهر فریب و بازاری، آن را از
دیدگاهی بسیار موشکاف و امروزی، در قالبی زیباشناختی و نو، به تماشاگران
خود می شناساند. صحنه فیلم های او یا زادگاه او تهران است و یا خطه شمال
که خود یکی از خواستگاههای فرهنگ ایرانی است. ساختار سینمایی بیضائی در
دوره های مختلف فیلمسازی اش از مراحل گوناگون می گذرد، اما هیچ گاه نگرش
فرهنگی خود را به شیوه ای خاص محدود نمی کند. اگر سنت گرایی استادان
سینمایی ژاپن یا به طور کلی دیدگاه سنتی و فرهنگی مشرق زمین را دوست دارد،
در محدوده تنگ این استادان باقی نمی ماند، از همه صناعت ها سود می جوید و
به هویتی مستقل و سینمای خاص خود می رسد. بیضایی تاثیر گذار ترین فیلم ساز
ایرانی به خصوص در دوره بعد از انقلاب است. بسیاری از کارگردانان، و
هنرپیشگان و سایر دست اندرکاران سینما، خودآگاه یا ناخودآگاه، تربیت شدگان
مکتب اویند. اما همواره کسانی کوشیده اند تا آثار سینمایی او را بیش از حد
روشن فکرانه و پیچیده قلمداد کنند و از این رهگذر در ذهن تماشاگران نوعی
پیش داوری نسبت به آثار سینمایی او پدید آورند، ولی با اندکی همدلی و ورود
به دنیای بیضائی هر تماشاگر عادی می تواند به راحتی با فیلم های او ارتباط
برقرار کند.
او در واقع به نوعی ساخت ذهنی و
فرهنگی آگاهی پیدا کرده است و حس می کند که شکل سنتی بیان این احساس و
آگاهی، یعنی تعزیه و نمایشهای سنتی، می توانند ابزار مناسبی برای بیان
سینماگر امروز باشد، و نبایستی از آنها غفلت کرد. این قالب چیزی است که
واقعیت امروزی رادر خود شکل می دهد، به عبارت دیگر، گرچه زندگی ما عوض شده
و با فرهنگ و تمدن غربی آشنا شده ایم، اما ذهنیت جامعه –نه ذهنیت این یا
آن فرد یا گروه محدود –در قالبی می اندیشد و حرکت می کند که ریشه در گذشته
های کهن دارد و خود را بر ما تحمیل می کند. گویا در، جایی بیضایی می گوید
((من شخصیت هایی را دوست دارم که به رغم وقوف به این جبر می کوشند کاری
کنند ...)) . یعنی نه فقط قالب، که ساخت تعیین کننده ای، جبری، در کار است.
نکته
ای را هم که در برخورد با آثار نویسندگان و هنرمندان ایرانی نباید از نظر
دور داشت اینکه معیار ارزشیابی دراین سو و آن سوی جهان نمی تواند یکسان
باشد. نویسندگان و هنرمندان در آن سوی جهان هرچه را که می خواهند عرضه می
کنند، و در این سوهرچه را که می توانند. درچنین شرایطی هم کسانی هستند که
می نویسند، خلق می کنند، اما می دانند که امکان عرضه نیست و نوشته ها باید
به کناری نهاده شوند. بسیاری از استعدادهای متوسط نیز به کلی از خلاقیت نا
امید می شوند و دست از کار می شویند. اما بیضایی از تیره دیگری از
هنرمندان است. گویی او قادر نیست بدون در نظر گرفتن خواننده یا بیننده
همزمانش اثری خلق کند. ضمنا استعدادهایش در سطحی است که نمی تواند دست از
کار بشوید. بنابراین آثاری خلق می کند که بتوانند بلافاصله عرضه شوند،
یعنی موضوع هایی را برمی گزیند که قاعدتاً نباید با مشکلی مواجه شوند، و
بینش و دانش هنری خود را در محدوده آنها به کار میگیرند. اگر برخی از آثار
بیضائی بلافاصله امکان عرضه شدن نیافته اند، شاید به دلیل حساسیت بیش از
حد متصدیان است. گاه نیز اوضاع زمانه ناگهان دگرگون گشته و عرضه برخی
کارها را ناممکن کرده است. در مجموع، آثار بیضایی آیینه ای است ازامکانات
و محدودیت های جامعه ما در عرصه خلاقیت هنری.
بهرام بیضایی متولد پنجم دی ماه سال 1317تهران است. او همسر مژده شمسايي (بازيگر سينما و تئاتر) است.
فیلمشناسی:
1. وقتی همه خوابیم (بهرام بیضایی) [تدوینگر-کارگردان-فیلمنامه نویس] (۱۳۸۷)
2. قالی سخنگو (بهرام بیضایی) -فیلم کوتاه- [تدوینگر-کارگردان-فیلمنامه نویس] (۱۳۸۵)
3. زمانه ( حمیدرضا صلاحمند) [تدوینگر] (۱۳۸۱)
4. گفتگو با باد (بهرام بیضایی) -فیلم کوتاه- [کارگردان-فیلمنامه نویس-تدوینگر] (۱۳۷۷)
5. سگ کشی (بهرام بیضایی) [تدوینگر-کارگردان-فیلمنامه نویس-سرمایه گذار-طراح عنوان بندی] (۱۳۸۰)
6. نقشی بر آب ( حمیدرضا صلاحمند) -فیلم کوتاه- [تدوینگر] (۱۳۷۶)
7. فصل پنجم (رفیع پیتز) [فیلمنامه نویس] (۱۳۷۵)
8. بازیهای پنهان (کریم هاتفی نیا) [تدوینگر] (۱۳۷۴)
9. برج مینو (ابراهیم حاتمی کیا) [تدوینگر] (۱۳۷۴)
10. روز واقعه (شهرام اسدی) [فیلمنامه نویس] (۱۳۷۳)
11. مسافران (بهرام بیضایی) [تدوینگر-کارگردان-فیلمنامه نویس-تهیه کننده] (۱۳۷۰)
12. شاید وقتی دیگر... (بهرام بیضایی) [تدوینگر-کارگردان-فیلمنامه نویس-سازنده آنونس] (۱۳۶۶)
13. باشو غریبه کوچک (بهرام بیضایی) [تدوینگر-کارگردان-فیلمنامه نویس] (۱۳۶۴)
14. دونده (امیر نادری) [تدوینگر] (۱۳۶۳)
15. مرگ یزدگرد (بهرام بیضایی) [تدوینگر-کارگردان-فیلمنامه نویس-تهیه کننده] (۱۳۶۰)
16. خط قرمز (مسعود کیمیایی) [داستان نویس] (۱۳۶۰)
17. بچههای جنوب؛جستجوی دو (امیر نادری) -[فیلم نیمه بلند]- [تدوینگر] (۱۳۶۰)
18. سلندر ( واروژ کریم مسیحی) -فیلم کوتاه- [تدوینگر] (۱۳۵۹)
19. چریکه تارا (بهرام بیضایی) [تدوینگر-کارگردان-فیلمنامه نویس-طراح صحنه و لباس-تهیه کننده] (۱۳۵۷)
20. کلاغ (بهرام بیضایی) [تدوینگر-کارگردان-فیلمنامه نویس] (۱۳۵۵)
21. غریبه و مه (بهرام بیضایی) [تدوینگر-کارگردان-فیلمنامه نویس-] (۱۳۵۲)
22. سفر (بهرام بیضایی) -فیلم کوتاه- [کارگردان-فیلمنامه نویس] (۱۳۵۱)
23. رگبار (بهرام بیضایی) [کارگردان-فیلمنامه نویس] (۱۳۵۰)
24. عمو سبیلو (بهرام بیضایی) -فیلم کوتاه- [کارگردان-فیلمنامه نویس] (۱۳۴۹)
اجراهای تئاتر:
1. ضیافت و میراث-(۱۳۴۶)
2. سلطان مار-(۱۳۴۸)
3. مرگ یزدگرد-(۱۳۵۸)
4. کارنامه بنداربیدخش-(۱۳۷۶و۱۳۷۷)
5. بانو آئویی-(۱۳۷۶و۱۳۷۷)
6. شب هزارو یکم-(۱۳۸۲)
7. مجلس شبیه در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رخشید فرزین-(۱۳۸۴)
8. افرا یا روز میگذرد-(۱۳۸۶)
نمایشنامهها:
• مترسکها در شب-۱۳۴۱
• سه نمایشنامهٔ عروسکی:
o عروسکها-۱۳۴۱
o غروب در دیاری غریب-۱۳۴۱
o قصهٔ ماه پنهان-۱۳۴۲
• پهلوان اکبر میمیرد-۱۳۴۲
• هشتمین سفر سندباد-۱۳۴۳
• دنیای مطبوعاتی آقای اسراری-۱۳۴۵
• سلطان مار-۱۳۴۵
• میراث و ضیافت-۱۳۴۶
• چهار صندوق-۱۳۴۶
• ساحل نجات-۱۳۴۷
• درحضورباد-۱۳۴۷
• دیوان بلخ-۱۳۴۷
• گمشدگان-۱۳۴۸
• راه طوفانی فرمان پسر فرمان از میان تاریکی-۱۳۴۹
• ندبه-۱۳۵۶
• نوشتههای دیواری-۱۳۵۷
• مرگ یزدگرد-۱۳۵۸
• خاطرات هنرپیشهٔ نقش دوم-۱۳۶۰
• فتحنامه کلات-۱۳۶۱
• پردهخانه-۱۳۶۴
• جنگنامه غلامان-۱۳۶۷
• طربنامه-۱۳۷۳
• سهراب کشی-۱۳۷۳
• مجلس بساط برچیدن-۱۳۷۶
• افرا یا روز میگذرد-۱۳۷۶
• مجلس قربانی سنمار-۱۳۷۷
• گزارش اردوایراف-۱۳۷۸
• مجلس ضربت زدن-۱۳۷۹
• شب هزار و یکم-۱۳۸۲
• دیوان نمایش (جلد یک و دو)-۱۳۸۲
• مجلس شبیه در ذکر مصائب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رخشید فرزین-۱۳۸۳
فیلمنامهها:
• عمو سیبیلو(کوتاه)-۱۳۴۹(فیلم شدهٔ ۱۳۴۹)
• عیار تنها-۱۳۴۹
• رگبار-۱۳۴۹(فیلم شدهٔ ۱۳۵۰)
• سفر(کوتاه)-۱۳۵۱(فیلم شدهٔ ۱۳۵۱)
• غریبه و مه-۱۳۵۱(فیلم شدهٔ ۱۳۵۲)
• حقایق درباره لیلا دختر ادریس-۱۳۵۴
• چریکه تارا-۱۳۵۴(فیلم شدهٔ ۱۳۵۷)
• کلاغ-۱۳۵۵(فیلم شدهٔ ۱۳۵۵)
• چشم انداز-۱۳۵۵(بازنویسی-۱۳۷۵)
• آهو٬ سلندر٬ طلحک و دیگران-۱۳۴۹
• قصههای میر کفن پوش-۱۳۵۸
• شب سمور -۱۳۵۹
• اشغال-۱۳۵۹
• آینههای روبرو-۱۳۵۹
• روز واقعه -۱۳۶۱
• داستان باور نکردنی-۱۳۶۱
• زمین-۱۳۶۱
• عیار نامه-۱۳۶۳
• پرونده قدیمی پیر آباد-۱۳۶۳
• کفشهای مبارک-۱۳۶۳
• تاریخ سری سلطان در آبسکون-۱۳۶۳
• باشو غریبه کوچک-۱۳۶۴(فیلم شدهٔ ۱۳۶۴)
• قلعه کولاک -۱۳۶۴
• وقت دیگر شاید-۱۳۶۴(فیلم شدهٔ ۱۳۶۶ با نام شاید وقتی دیگر)
• طومار شیخ شرزین -۱۳۶۵
• گیل گمش -۱۳۶۵
• دیباچه نوین شاهنامه -۱۳۶۵
• پرده نئی-۱۳۶۵
• آقای لیر-۱۳۶۷
• برگی گمشده از اوراق هویت یک هموطن آینده-۱۳۶۷
• سفر به شب-۱۳۶۸
• مسافران-۱۳۶۸(فیلم شدهٔ ۱۳۷۰)
• فیلم در فیلم-۱۳۶۹
• چه کسی رییس را کشت؟-۱۳۷۱
• سگ کشی-۱۳۶۸(فیلم شدهٔ ۱۳۷۹)
• یوانا یا نامهای به هیچکس -۱۳۷۱
• گبر گور یا گفتگو با خاک(کوتاه)-۱۳۷۲
• سیاوش خوانی(فیلمنامه/نمایشنامه)-۱۳۷۲
• آوازهای ننه آرسو-۱۳۷۳
• حورا در آینه-۱۳۷۴
• مقصد-۱۳۷۵
• اعتراض-۱۳۷۵
• گفتگو با باد(کوتاه)-۱۳۷۷
• گفتگو با آب(کوتاه)-۱۳۷۸
• گفتگو با آتش(کوتاه)-۱۳۷۸
• ایستگاه سلجوق-۱۳۷۹
• اتفاق خودش نمیافتد-۱۳۸۱
• سند-۱۳۸۳
• ماهی-۱۳۸۳
• لبه پرتگاه-۱۳۸۵
• وقتی همه خوابیم-۱۳۸۶
روایتها:
• سه برخوانی:
o اژدهاک-۱۳۳۶و۱۳۴۰
o آرش-۱۳۳۷و۱۳۴۲
o کارنامه بندار بیدخش-۱۳۳۸و۱۳۷۴
• حقیقت و مرد دانا-۱۳۴۹
پژوهشها:
• نمایش در ژاپن-۱۳۴۳
• نمایش در ایران-۱۳۴۴
• نمایش در چین-۱۳۴۸
• نمایش در هند-۱۳۵۰
• ریشه یابی درخت کهن-۱۳۸۲
• هزار افسان کجاست؟-۱۳۸۴
مقالات و گفتگوها:
• گفتگو با بهرام بیضایی
• هیچکاک در قاب-۱۳۷۴
فیلم شناسی از: ویکی پدیا